مقدّمه پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى ، كه شناخت و معرّفى و گراميداشت مفاخر علمى كشور و انتشار و ترويج آثار آنان را از وظايف اوّليه و فرايض اصلى خود مىشمارد ، در سال گذشته ، به مناسبت يكصدمين سال درگذشت عبد الغفار خان نجم الملك ( نجم الدّوله ) - رياضىدان و منجّم و نويسنده و پژوهشگر تواناى عصر قاجار - به انتشار سه رسالهء ناياب از آثار او همراه با شرح مفصّل احوال و تأليفات وى مبادرت ورزيد . اين اقدام خوشبختانه مورد توجّه و تقدير دانش‌پژوهان داخل و خارج كشور قرار گرفت و از گوشه و كنار ادامهء انتشار اين آثار درخواست شد . جاى خوشوقتى است كه در اندك زمانى توفيق تصحيح و انتشار دو اثر ارجمند ديگر از آثار اين بزرگمرد دانشى ، كه متأسفانه تاكنون مغفول و چاپ نشده باقى مانده بود ، فراهم گرديد . مشخّصات اين دو اثر به شرح زير است : 1 - شرح مسافرت دوّم نجم الدّوله به خوزستان كه در 1306 ه . ق . به منظور ساختن سدّ اهواز صورت گرفته است . شايان ذكر است كه نخستين سفر نامبرده به خوزستان در 1299 ه . ق . به قصد بررسى امكان بازسازى سدّ اهواز و برآورد هزينه‌هاى آن انجام گرفته و شرح و تفصيل آن سالها پيش تحت عنوان سفرنامهء خوزستان حاج عبد الغفار نجم الملك به اهتمام استاد دكتر سيّد محمّد دبير سياقى تصحيح و منتشر شده است . گرچه هدف و مقصود اصلى از مسافرت‌هاى يادشده احداث سدّ اهواز بوده ولى اين امر مانع از آن نشده است كه نجم الدّوله ، در طول سفر ، از فرصت‌هاى مغتنمى كه براى مطالعهء شئون گوناگون زندگى مردم نقاط مسير رفت و برگشت و محلّ اقامت او پيش مىآمده است ، استفادهء مطلوب كند . ذهن وقّاد و انديشهء پوياى اين محقّق خستگىناپذير ، از نخستين لحظات اين دو سفر تا پايان آنها ، لحظه‌اى از تكاپو و تجسّس عالمانه باز نايستاده و از كوچك‌ترين و جزئىترين مسائل و وقايع صرف‌نظر نكرده است ؛ چنان كه خود وى ، در اوايل كتابچهء حاوى دستورالعمل چهارده اصلى ناصر الدّين شاه براى اجراى مأموريتش در خوزستان ، به اين معنى اشاره كرده و نوشته است :